TÜRK MİLLETİNİN KÜLTÜREL KODLARINDA AHİLİĞİN YERİ

 

 

Türk milletinin kültürel kodlarında var olan alplik, yiğitlik, dürüstlük, teşkilatçılık ve dayanışmacılık özellikleri ahiliğin insanlığa kazandırdığı son derece kıymetli değerlerdir. Ahi Evran tarafından kurulan ahilik teşkilatının temel prensipleri bin yıldır bu topraklarda varlığını sürdürmektedir.  

İktisadi, sosyal ve siyasi hayatımızı etkileyen, ahilik teşkilatının en temel prensibi “Eline, diline, beline sahip ol. Kalbini, kapını, alnını açık tut” felsefesidir. Bu felsefeyle hareket eden insanlar dürüstlük payesiyle anılmış ve toplum içinde saygınlığı her zaman korunmuştur. Dünden bugüne bir köprü gibi görebileceğimiz u felsefe aslında insanlığın hayat boyu arzuladığı bir yaklaşımdır. Zira insanlık açısından hayat içinde en önde gelen değerlerin arasında şüphesiz güven gelmektedir. Güvenin teşekkül etmesi de yukarıda bahsettiğimiz felsefenin beyinlere yerleşmesiyledir.  

Anadolu’da özellikle de esnafın İslamiyet’i anlaması, dünya ve ahiret işlerini düzenli hale getirmesi ahiliğin temel kuralları çerçevesinde olmuştur. Yeryüzünde yaşayan bütün insanların herkesten beklediği en temel düsturu yine İslam dini ortaya koyabilmiştir. Son din İslam adalet, hak, hukuk ve ahlak kavramlarının içini doldurmuş ve bu kavramların üzerinden bir hayat nizamının kurulması için telkinlerde bulunmuştur. Hoca Ahmet Yesevi’den beslenen Ahi Evran, kurduğu Ahilik sistemi de bu temel düsturlar üzerine inşa edildikten sonra Anadolu’dan bütün dünyaya yayılmıştır. Tarihte olduğu gibi bugün de insanlığın özlemle aradığı hayat felsefesi bu yaklaşım aslında. Dayanışmayı ve kardeşliği önceleyen ahilik bir nevi insanlığa şu mesajı veriyor. Senin elinde bulunan varlıklar aslında sana ait değil o sebeple elindeki varlıkları başkalarıyla paylaşmayı bil. Yine hayatın içinde dayanışma yardımlaşma kültürü çerçevesinde başkalarına ihtiyaç duydukları anlarda yardım et. Gerektiğinde karşılıksız yapacağın bu yardım aslında seni yücelten ve senin saygınlığını arttıran bir durumdur. 

Sevgi, saygı ve ahlaki değerlerin zirveye taşındığı bir sistemdir ahilik. Bencillikten ve benlikten uzak olmaktır ahilik. Bildiğin bilgiyi paylaşmak sadece ahiliğin değil erdemliliğin bir gereğidir. Bin yıl önce kurulan ahilik sistemi içinde ustalar mesleklerini çıraklarına öğretip kendisinden daha iyi usta olmasını sağlamak için çırpınırlardı.

Büyük üstad Necip Fazıl Kısakürek’in;

Tohum saç, bitmezse toprak utansın! 

Hedefe varmayan mızrak utansın! 

Hey gidi Küheylan, koşmana bak sen! 

Çatlarsan, doğuran kısrak utansın!

Eski çınar şimdi Noel ağacı; Dallarda iğreti yaprak utansın! 

Ustada kalırsa bu öksüz yapı, Onu sürdürmeyen çırak utansın!

Dediği gibi ustanın yaptığı işi sürdürmeyen çırak, ustasından daha iyi noktaya taşımayan çırak yoktu. İşte bu anlayış ahi kültürünün bilgiyi, beceriyi ve sanatkarlığı gelecek kuşaklara daha doğru şekilde aktarılmasının felsefesini oluşturuyordu.   

Tarihte yaşanan bazı olaylar sonucunda Anadolu’ya göç eden Türkmenlere hem aş hem iş veren ahilik sadece bununla yetinmemiş o insanları tekke ve zaviyelerde yetiştirerek iyi bir Müslüman ve vasıflı bir meslek sahibi üretici insan haline gelmeleri sağlamıştır. Buradan da anlıyoruz ki ahiliğin temel prensipleri arasında tekkeler de yer alıyor. Tek kanatlı insan uçurulmuyor çift kanatlı uçurulmaya çalışılıyormuş. İnsan sadece etten kemikten ibaret bir varlık değildir. İnsanın içinde taşıdığı bir ruh var. İşte bu ruh da doyurulmadığı ve eğitilmediği sürece insan kâmil insan olamaz. İnsana şu düstur mutlaka öğretilmelidir. “Hiç ölmeyecekmiş gibi bu dünya için, yarın ölecekmiş gibi ahiret için çalışmalısın.” 

Anadolu’nun iktisadi kalkınmasına ve imar edilmesine öncülük eden ahilik sistemi bugün de doğru şekilde kurgulanır ve yaşatılmaya devam ettirilirse şüphesiz teknolojinin baş döndürücü bir noktaya geldiği günümüzde aynı ruhu yakalayabiliriz. Ahilik sisteminin temeli çalışmak üzerine inşa edilmiştir. Çalışmak ama nasıl çalışmak dürüst, ahlaklı ve erdemli bir çalışma ve çalışarak üretmek. Üretim olmadan hiçbir toplum ayakta kalamaz. Üretim sürdürülebilir bir olgudur. Zamanın şartlarına göre üretim sistemi geliştirilmeli ve teknolojik imkanlardan faydalanarak daha iyi ve daha doğru üretim sistemleri kurulmalıdır. Ancak şuna dikkat etmek gerekir. Üreteceğiz diye de insan emeğinin sömürmemeliyiz. Ahilikte önemli şeylerden biri de emektir. Emeğin karşılığı tam ve dosdoğru verilmelidir. Nitekim bu konuda İslam Peygamberi Hz. Muhammed (s.a.v.): “İşçinin ücretini alın teri kurumadan veriniz.” Buyuruyor.  

Bu ölçü, kıstas çalışma hayatında adalet, hakkaniyet ve merhametin esas alınması gerektiğini ortaya koyar. Zaten ahilikte referansını İslam’dan ve O’nun Yüce Peygamberinin hayat felsefesinden aldığı için insan emeğinin kutsallığı her zaman ön planda yer almıştır. 

Bu yüzden emeğe saygı, helal kazanç, dayanışma ve yardımlaşma ahiliğin en temel felsefesidir. Ahiler daima toplumda denge unsuru olmuşlar, kurdukları vakıflarla hayatı ilgilendiren bütün alanlarda faaliyette bulunmuşlardır. Ahilik sistemiyle Anadolu’ya gelen göçebe Türkmenler işbaşında eğitilerek kaliteli ve üretici olmaları sağlanmıştır. Ahilik adabı yüzyıllar boyunca Anadolu Türk halkının milli karakterini belirlemiş, bugün Anadolu’daki misafirperverlik, komşuluk ilişkileri, birçok görgü kuralı, doğruluk, dürüstlük, yardımlaşma vb. Ahiliğin günümüzdeki yansımalarıdır. Anadolu’da birliğin, beraberliğin, kardeşliğin mayası, gerçek kişiliği menkıbeler arasında kaybolmuş olan Ahi Evran’ın ektiği tohumların saçılıp büyümesiyle olmuştur.

Bugünde yaşadığımız çağın sorunları arasında boğulup kalan ve bocalayan insanlığın en çok ihtiyaç duyduğu şey şüphesiz ahilik adabındaki bu düsturdur. Bu 

temel felsefeyi bugün de eğer hayat nizamı haline getirebilirsek çağın ve günümüzün ahiliğini kurmuş oluruz. Sömürü düzeni içinde sömürülen bir insanlık değil de bugünün dünyasında saygınlığını koruyan, üreten, dayanışma ve yardımlaşma kültürüyle birlik beraberlik içinde üreten, üretmekten haz duyan bir toplum haline gelebiliriz. Bunun için yapmamız gereken tek şey, bin yıl öncesinde Anadolu topraklarında neşvünema bulan ahiliği yeniden diriltmek. Bütün kollarıyla, düşünce felsefesiyle yeni ahiler yetiştirmeliyiz ki günümüz teknoloji çağında benliğini, insanlığını ve ruhunu kaybeden fertler olmayalım. Daha önce de ifade ettiğim gibi iki kanatlı kuş misali ahiliğin bir kanadı hep erenlik olmuş. Tasavvuf kültürüyle yoğrulmuş ahiler. Bugün de aynı şekilde ahi olarak yetiştirmeyi planladığımız insanlar Hoca Ahmet Yesevi’nin bizlere miras bıraktığı tasavvuf kültürüyle yoğrulması lazım. İki kanadı da doğru şekilde tamamlatmamız gerekir ki günümüz ahisi de pir erenler gibi olabilsin. İnanlar bir taraftan zanaat sahibi olurken bir taraftan da tasavvufun engin derinliği içinde benliklerinden vazgeçmiş, nefsini körletmiş, kendisi için değil de başkaları için yaşar hale gelmiş olabilsin. Böylesi bir insan yetiştirmek günümüzde elbette çok zor, belki de imkansıza yakın. Ama yine de ümit içinde olmalıyız. Dünyada en zor şeylerden biri insan eğitmek. Bu zoru başarabilirsek günümüzün ahilik sistemini kürara ve ahilerini yetiştirmeye başlayabiliriz.  

Kardeşliğin, cömertliğin, doğruluğun, dürüstlüğün, yiğitliğin, fedakârlığın, kalitenin, üretimin, ahlâkın, sanatın, aklın ve bilimin esas alındığı ahilik bu toprakların vazgeçilmez kültürel parçasıdır. 

Özünde adalet, merhamet, ehliyet-liyakat, çalışmak, helâl kazanç, dayanışma, kul hakkına riayet, yardımlaşma ve Hakk'ın rızasını kazanmak bulunan ahilik anlayışı halka hizmet düsturudur. Ahiler oluşturdukları sosyal güvenlik sistemiyle de âdeta “kimsesizlerin kimsesi” olmuşlardır. 

Bir sözde şöyle ifadeler yer alır:

“Doğru olsan ok gibi elden atarlar seni

Eğri olsan yay gibi elde tutarlar seni

Menzil alır doğru ok elde kalır eğri yay.”

Yay gibi eğri olmak yerine ok gibi dosdoğru ve dürüst olmak lazım. Ahiliğin en temel şiarı budur. Ve menzile ulaştıran yol da odur. 

“Ehl-i aşka müptelayım (tutkunum) nemelazım kâr benim,

Mal ve mülküm yoktur amma kanaatim var benim.”

İnsanı ahiliğe namzet kılan en büyük hasletlerden biri de kanaat etmek gelir. Kanaatkâr insanlar hiçbir zaman başkasını da kıskanmaz. Başkalarının kendinden önde olmasını ahiliğin bir şiarı olarak görür sebatla yoluna devam eder. 

Bugün hiç olmadığı kadar ahiliğin insanlığa sunduğu evrensel mesajlara ihtiyacımız var. Türk- İslâm medeniyetinin mayasını oluşturan insanlık idealini ortaya koyan ahilik nasıl Anadolu'nun vatanlaşmasında büyük bir rol oynadıysa ve Osmanlı'nın Cihan Devleti olmasında büyük bir katsı sunduysa bugün de haz ve hız çağında kara ve kızıl emperyalizmin kıskacında, faiz düzeninde ezilen insanlık için de bir ümittir. O nedenle artık kaybedecek vaktimiz yok bir an evvel günümüz ahilik sistemini kurmamız lazım.